داراى اثر ضعيف است و مجموع آن‌ها داراى اثر كامل است كه به صورت علت تامه وحدانى در مىآيد و به هر حال عليت يك امر وحدانى بسيط است . ملا صدرا در اين مبحث اقوال و فروض مختلف را بررسى كرده است . ملا صدرا گويد همان‌طور كه علت معلول واحد بسيط بايد واحد و بسيط باشد و معلول بسيط از مركب و مركب از بسيط نتواند صادر شود علت بسيط جايز نيست كه علت دو امرى باشد كه بين آن دو امر علاقه و رابطهء مصاحبت و همبستگى باشد . يعنى دو معلول مستقل نباشد لكن دو امرى باشد كه بين آن دو معيت بالطبع باشد . زيرا در علت واجب است كه خصوصيتى باشد كه بر حسب آن خصوصيت معلول معين مخصوص از آن صادر شود و نه معلول خاص ديگر و بنابر اين يك علت بسيط داراى دو خصوصيت كه به اعتبار هر كدام معلولى صادر شود نمىتواند بالا باشد و الا بسيط خواهد بود ، پس همان‌طور كه از علت بسيط دو معلول مستقل صادر نمىشود دو امرى كه مستقل هم نباشد صادر نمىشود . « 1 » از جمله مباحث مربوط به علت و معلول اين است كه آيا معلول واحد جايز است كه مستند به چند و چندين علت باشد ، يعنى يك معلول ، معلول چند علت باشد . ملا صدرا گويد : معلول واحد ، اگر يك معلول شخصى باشد ، يعنى معلول خاصى در اين صورت به هيچ وجه نمىتواند معلول دو علت مستقل باشد حال دو علت مستقل به طور متبادل فرض شود كه علت آن معلول واحدند و يا به صورت مجتمع و يك جا زيرا گفته شد كه در هر علتى بايد خصوصيتى باشد كه معلول مشخص مستند به آن خصوصيت بوده و آن خصوصيت است كه در واقع علت معلول است . اگر با فرض دو علت هر علت آن خصوصيت لازم را براى صدور معلول داشته باشد نياز به آن دگر نيست و اگر نداشته باشد يعنى مثلا يكى از آن دو علت مفروض آن خصوصيت را نداشته و آن ديگر داراى آن خصوصيت لازم باشد . نتيجه اين مىشود كه يكى از آن دو علت باشد و نه هر دو و اگر فرض شود كه هر كدام مقدارى از آن خصوصيت لازم را دارد و جمعا داراى يك خصوصيت‌اند لازم آيد كه علل متعدد نباشد و آن‌چه فرض شد كه دو و يا سه علت است ، يك علت بود . به هر حال اصولا متصور نيست كه فرض شود دو علت مستقل كه هر كدام علت تامه و صاحب اثر تام و خصوصيت كامل‌اند ، يك معلول مشخصى را به وجود آورند . علل اربعه - فلاسفه گفته در تحقيق هر چيزى چهار علت مؤثر است . ( علل اربعه هر يك علت غير تامه است و در واقع جمعا يك علت تامه‌اند ) علت فاعلى ، غايى ، مادى ، صورى . صورت و ماده و علت . « 2 » و احكام مشترك علل اربعه عبارت است از : 1 - همه علل اربعه يا بالذات است يا بالعرض . فاعل بالذات آن‌چه لذاته مبدأ فعل باشد و بالعرض فاعلى است كه لذاته مبدأ فعل نباشد و به چند صورت ممكن است مثلا فعل فاعلى اولا و بالذات زدودن ضدّ امرى باشد كه قهرا وجود

--> ( 1 ) اسفار ، ج 2 ، سفر 1 ، ص 209 . ( 2 ) همان ، صص 191 - 193 .